“Narsizm məktəbdə necə formalaşır?”
“Düzgün rəy verilməyəndə cəmiyyət aqressiya istehsal edir”
Metodika üzrə mütəxəssis, təlimçi - pedaqoq, Sevinc Məmmədova ilə müsahibəmizi sizlərə təqdim edirik.
Son müsahibənizdə belə bir fikir səsləndirdiniz ki, müəllim, valideyn və ya cəmiyyət tərəfindən düzgün rəy verilmədikdə narsist fərdlər yetişir. Bu fikriniz ictimaiyyətdə böyük maraq doğurdu. Nəyi nəzərdə tuturdunuz?
– Mən burada narsizmi təkcə “özünü bəyənmə” kimi yox, şəxsiyyətin sağlam inkişafdan yayınması kimi nəzərdə tuturdum. Uşaq daim ya əsassız şəkildə təriflənirsə, ya da yalnız qüsurları üzərindən qiymətləndirilirsə, o zaman özünü real şəkildə dəyərləndirməyi öyrənmir. Bu isə zamanla “mən hamıdan üstünəm” və ya əksinə “mən yalnız təriflə yaşaya bilərəm” düşüncəsini formalaşdırır. Hər iki halda da sağlam şəxsiyyət inkişafından danışmaq mümkün deyil.
– Düzgün rəy dedikdə konkret olaraq nəyi nəzərdə tutursunuz?
– Düzgün rəy davranışa yönəlmiş, şəxsiyyəti deyil, əməli qiymətləndirən, konkret və inkişafyönlü rəydir.
Məsələn, “Sən ağıllısan” demək yerinə, “Bu tapşırığı həll edərkən fərqli yanaşma seçdin, bu çox yaxşı idi” demək. Birincisi uşaqda şişirdilmiş “mən”, ikincisi isə real bacarıq şüuru yaradır.
– Yanlış rəy uşağa necə təsir edir?
– Yanlış rəy iki təhlükəli nəticə yaradır:
Şişirdilmiş özünəinam – uşaq səhv etsə belə, bunu qəbul etmir, tənqidə aqressiya ilə cavab verir.
Asılı özünəinam – uşaq daim təsdiq gözləyir, tərif olmadıqda dəyərsiz hiss edir.
Hər iki halda bu uşaq gələcəkdə empati qurmaqda çətinlik çəkir, özünü daim mərkəzdə görmək istəyir və bu da narsist davranışlara zəmin yaradır.
– Bu prosesdə müəllimin rolu nə qədər önəmlidir?
- Çox önəmlidir. Müəllim sinifdə yalnız bilik verən deyil, həm də şəxsiyyət formalaşdıran modeldir. Müəllimin verdiyi rəy:
uşağın özünə baxışını,
səhvə münasibətini,
uğuru necə qəbul etdiyini müəyyən edir.
Əgər müəllim yalnız “ən yaxşı”, “ən ağıllı”, “sən fərqlisən” dili ilə danışırsa, sinifdə rəqabət yox, ego savaşı formalaşır.
– Valideynlər hansı səhvləri daha çox edirlər?
– Valideynlər adətən iki ifrata qaçırlar:
ya uşağı mütləq ideal kimi təqdim edirlər,
ya da daim başqaları ilə müqayisə edirlər.
Hər iki yanaşma uşağa açıq mesaj verir:
“Olduğun kimi yetərli deyilsən.”
Bu mesaj isə ya özünü şişirtmə, ya da daxili boşluq yaradır.
– Bəs çıxış yolu nədir?
– Çıxış yolu maariflənmiş rəy mədəniyyətidir.
Uşağa:
səhvin inkişafın bir hissəsi olduğu,
dəyərin nəticədən yox, səydən gəldiyi,
tənqidin hücum yox, istiqamət verdiyi öyrədilməlidir.
Bu, nəinki narsizmin, ümumiyyətlə psixoloji travmaların qarşısını alan əsas mexanizmdir.
– Sonda cəmiyyətə mesajınız nədir?
– Biz “özünəinamlı nəsil” deyəndə çox vaxt tənqidə qapalı, empatiyasız fərdlər yetişdiririk. Halbuki sağlam cəmiyyət üçün lazım olan: özünü tanıyan, səhvini qəbul edən, başqasını da dəyərli görən şəxsiyyətdir.
Düzgün rəy – sadəcə pedaqoji alət deyil.
Bu, gələcək cəmiyyətin psixoloji sağlamlığının əsas şərtidir.
