Təhsilimizdə “firon sindromu”: Müəllim niyə ALÇALDILIR?
Bu gün Azərbaycan təhsili haqqında danışanda ilk olaraq statistika, beynəlxalq reytinqlər və hesabatlar yada düşür. Amma məktəbin içində nə baş verir? Müəllim dərs otağında özünü necə hiss edir? Şagird həqiqətən öyrənə bilirmi? Təəssüf ki, bu suallar çox zaman kənarda qalır.
Cənab nazir Emin Əmrullayev, ölkə təhsil sistemində son illər baş verən proseslər narahatlıq doğurur. Təhsil sahəsində aparılan islahatların məqsədi yaxşıdır – keyfiyyətin artırılması, idarəetmənin təkmilləşdirilməsi, müasir təhsil modelinə keçid. Amma reallıq bəzən kağız üzərində yazılanlardan fərqli olur.
Bu gün ən çox tənqid edilən qurumlardan biri Məktəbəqədər və Ümumi Təhsil üzrə Dövlət Agentliyi və onun rəhbəri Eşqi Bağırov ilə bağlıdır. Regionlardan gələn şikayətlərdə eyni motiv təkrarlanır: həddindən artıq inzibati nəzarət, müəllimlərə qarşı sərt münasibət və qərarların şəffaf olmaması.
Bəzi hallarda regional təhsil idarələrinin davranışı idarəetmə deyil, hakimiyyət nümayişi kimi görünür. Məktəb direktoru və ya müəllim özünü təhsil prosesinin iştirakçısı yox, daimi nəzarət altında olan işçi kimi hiss edirsə, orada təhsil mühiti sağlam ola bilməz.
Problem sadəcə inzibati sistemdə deyil, psixoloji mühitdə dədir. Müəllim qorxu altında işlədikdə dərsin keyfiyyəti azalır. Müəllim təşəbbüs göstərməkdən çəkinir. Məktəb isə canlı təhsil mərkəzi olmaq əvəzinə formal hesabat strukturuna çevrilir.
Eşqi Bağırovun rəhbərlik etdiyi agentliklə bağlı səslənən tənqidlərin bir hissəsi “fironluq idarəetmə modeli” ifadəsi ilə xarakterizə olunur. Bu ifadə bəlkə də sərtdir, amma regionlardan gələn müraciətlərin tonunu nəzərə alsaq, boş yerə işlədilmədiyini görərik. İnsanlar deyir ki, bəzi yerlərdə qərarlar yerli reallıq nəzərə alınmadan verilir, məktəb kollektivlərinin fikri isə ikinci plana atılır.
Cənab nazir Əmrullayev, sizin öz çıxışlarınızda tez-tez səsləndirdiyiniz “təhsildə güzəşt vətənə xəyanətdir” fikri ictimai yaddaşda qalıb. Əgər bu prinsip doğrudan da əsasdırsa, o zaman təhsil sistemində yaranan ədalətsizlik halları niyə ciddi və operativ araşdırılmır?
Təhsil sahəsində əsas uğur rəqəmlərlə ölçülmür. Məktəbdəki atmosfer, müəllimin motivasiyası və şagirdin marağı daha vacibdir. İnzibati təzyiq artdıqca təhsil prosesinin canlı enerjisi azalır.
Bu gün müəllimlərin bir qismi özünü dəstək alan peşəkar yox, daim yoxlanılan işçi kimi hiss edir. Regionlarda bəzi təhsil qurumlarının məktəb rəhbərlərinə və müəllimlərə qarşı davranışı haqqında çoxsaylı şikayətlər var. Əgər bu şikayətlər sistemli şəkildə araşdırılmırsa, problem daha da dərinləşə bilər.
Cənab nazir, təhsil idarəetməsi güc nümayişi sahəsi deyil. Təhsil əməkdaşlıq sahəsidir. Müəllim qorxu ilə yox, motivasiya ilə işləməlidir. Çünki dərsin keyfiyyəti direktivlə yox, müəllimin ruh halı ilə də bağlıdır.
Ən təhlükəli tendensiya isə bürokratik qorxu mühitinin yaranmasıdır. Müəllim təşəbbüs göstərməkdən çəkinəndə təhsil sistemi avtomatik olaraq geriləməyə başlayır. Məktəb canlı orqanizmdir. Onu yalnız hesabat formaları ilə idarə etmək mümkün deyil.
Azərbaycan təhsilinin gələcəyi yalnız yeni proqramlardan və rəqəmsal layihələrdən asılı deyil. Gələcək ilk növbədə müəllimin özünü dəyərli hiss etməsindən asılıdır. Əgər müəllim sistemin əsas dayağı kimi qəbul olunmasa, islahatlar nəticə verməyəcək.
Bu gün ən sadə həqiqət budur: təhsil sistemində inzibati güc artdıqca pedaqoji mühit zəifləyir. Eşqi Bağırovun rəhbərlik etdiyi struktur və regional idarələr müəllimi nəzarət obyekti yox, tərəfdaş kimi görməlidir.
Cənab Əmrullayev üçün əsas sual budur: təhsil sistemi statistika üçünmü işləyir, yoxsa şagird və müəllim üçün?
Əgər cavab ikinci variant deyilsə, problemlər hələ uzun müddət davam edəcək. Azərbaycan təhsili fironluq modelinə yox, etimad və əməkdaşlıq modelinə ehtiyac duyur.
Əli Səfərli,
NOCOMMENT.az
