Summativlər təhsili ölçür, yoxsa səthiləşdirir?

Summativlər haqqında davamlı müzakirələr gedir. Ləğv edilməlidirmi, uşaqlar çox stress keçirir, heç bir nəticə vermir, rəqəmsal olması bizə nə qazandırır və s. suallar bitmək bilmir. Biz də bu məsələ haqqında işinin mütəxəssisi, araşdırmaçı metodika üzrə mütəxəssis, araşdırmaları ilə təhsilə can verən Sevinc Məmmədova ilə müsahibə hazırladıq. Həmin müsahibəni sizlərə təqdim edirik :


KSQ və BSQ: Ölçürükmü, yoxsa sadəcə yoxlayırıq?

Təhsildə qiymətləndirmə uzun illərdir müzakirə mövzusudur. Xüsusilə KSQ və BSQ-lərlə bağlı narazılıqlar artır. Sizcə əsas problem nədədir?

-Əsas problem ondadır ki, KSQ və xüsusilə BSQ bütün şagirdlərin biliklərini ölçmür. Daha dəqiq desək, bu qiymətləndirmə formaları dərin bilikləri, analitik düşüncəni, fərdi potensialı yoxlamaqda məhduddur. Onlar əsasən
qısa müddətli yaddaşı, test texnikasını,
şablon düşünmə bacarığını ölçür.
Bu isə təhsilin mahiyyəti ilə ziddiyyət təşkil edir.

Amma KSQ və BSQ-lər rəsmi qiymətləndirmə vasitəsi kimi təqdim olunur. Bu halda problem harada yaranır?

- Problem ölçmə ilə öyrənmənin qarışdırılmasında yaranır. Qiymətləndirmə təlim nəticələrini inkişaf etdirməlidir. Amma hazırkı vəziyyətdə təlimi qiymətləndirməyə qurban verir.
Şagird artıq öyrənmək üçün yox, testdən keçmək üçün oxuyur. Bu isə təlim nəticələrini səthiləşdirir.

“Test təlatümü” ifadəsi tez-tez səslənir. Bu nə deməkdir?

-Test təlatümü o deməkdir ki, şagird daim KSQ–BSQ stressi yaşayır, öyrənmə prosesi yoxlama qorxusu ilə əvəzlənir,
səhv etmək inkişaf yox, cəza kimi qəbul olunur. Nəticədə şagird risk etmir, düşünməkdən çəkinir,“ düz cavab” axtarır, “düz düşüncə” yox.

Bəs KSQ və BSQ-lər dərin bilikləri niyə yoxlaya bilmir?

-Çünki dərin bilik əlaqə qurmağı, tətbiq etməyi, izah etməyi, fərqli situasiyada istifadəni tələb edir. Test isə cavabı tanımağı, variant seçməyi önə çıxarır. Bu, Blum taksonomiyasının aşağı səviyyələri ilə məhdudlaşır. Halbuki müasir təhsil analiz, sintez, qiymətləndirmə və yaradıcılıqm ərhələlərini hədəfləməlidir. Nə qədər açıq suallardan istifadə edilsə də, KSQ və BSQ 4 səviyyə üzrə hazırlansa da, nəticə yenə də çox aşağıdır.

Alternativ nə təklif edirsiniz?


- Qiymətləndirmə çeşidləndirilməlidir. Xüsusilə Portfel qiymətləndirməsi.
Şagirdin zamanla inkişafını, fərdi güclü tərəflərini, düşüncə tərzini göstərir. Portfel tək nəticəni yox, prosesin özünü dəyərləndirir.
Layihə əsaslı qiymətləndirmə.
Layihə biliklərin real tətbiqini, tədqiqat bacarığını, əməkdaşlığı, təqdimat və ünsiyyəti ölçür. Burada şagird “Nəyi əzbərlədim?” yox,“Nəyi bacardım?” sualına cavab verir.

Bu yanaşma fərdi xüsusiyyətləri necə nəzərə alır?

-Test hamını eyni ölçü ilə ölçür.
Portfel və layihə isə fərdi templə, maraqlara, qabiliyyətlərə yer verir.
Bir şagird yazıda güclüdür, digəri təqdimatda, üçüncüsü araşdırmada.
Təhsil sistemi bunları zəiflik yox, potensial kimi görməlidir.

Qanuni və kurikulum baxımından bu yanaşma mümkündürmü?

- Tamamilə mümkündür.
“Təhsil haqqında” Qanun və kurikulum sənədləri şagirdyönümlü təlimi, fərdi yanaşmanı, formativ qiymətləndirməni prioritet sayır. Deməli problem hüquqi deyil, icra mexanizmindədir.

Yekun olaraq nə demək istərdiniz?

KSQ və BSQ tam ləğv edilməməlidir,
amma yeganə ölçmə vasitəsi də olmamalıdır. Əks halda biz bilik dərinliyini yox, test bacarığını ölçürük.
Təhsil isə testdən ibarət deyil.
Təhsil şagirdin düşünmə potensialını üzə çıxarmaqdır. Əgər biz düşünən, anlayan,
tətbiq edən nəsil yetişdirmək istəyiriksə,
Qiymətləndirmə qorxudan yox, inkişafdan doğmalıdır.

Müsahibə üçün Sevinc Məmmədovaya dərin təşəkkürümüzü bildiririk.