Təhsil, yoxsa Təftiş: Məktəb Qapısında Boğulan Şəxsiyyət
Hər səhər məktəb qapılarında təkrarlanan o mənzərə — uşaqların çantalarının eşilməsi, üst-başlarının sanki bir cinayətkar axtarılırmış kimi yoxlanılması — müasir təhsil sisteminin ən böyük paradokslarından biridir. Bir tərəfdən "şəxsiyyət yönümlü təhsil"dən dəm vuran sistem, digər tərəfdən həmin şəxsiyyəti daha qapıdaca, hələ dərs başlamadan aşağılayır, onun məhrəmiyyətini darmadağın edir.
Bir uşağın çantasını eşmək, onun ciblərinə toxunmaq sadəcə bir "təhlükəsizlik tədbiri" deyil. Bu, bir insanın fərdi sahəsinə (private space) edilən kobud müdaxilədir. Uşaq qarşısındakı müəllimin və ya mühafizəçinin ona bir "insan" kimi deyil, bir "obyekt", bir "şübhəli element" kimi baxdığını hiss edir. Bu yanaşma uşaqda özünə hörmət hissini zədələyir və ona mesaj verir: "Sən etibarsızsan, sən nəzarət altında saxlanılmalı olan bir robotsan."
Bu "axtarış"ların effektivliyi isə tamamilə gülünc bir mifdir. Müasir texnologiyanın bu qədər inkişaf etdiyi bir dövrdə barmaq boyda kameraları, müxtəlif kimyəvi zərərliləri, hətta ən primitiv kəsici alətləri gizlətmək üçün minlərlə yol var.
Bu yoxlamalar real təhlükəni önləməkdən çox, sadəcə bir "təhlükəsizlik teatrı" qurmaqdan ibarətdir. Gözlə görünən o səthi axtarışlar, əslində heç kimi qorumur; sadəcə uşaqların içindəki etibar hissini öldürür.
Ən dəhşətlisi odur ki, biz bu fiziki və psixi zorakılığı "nizam-intizam" adı altında qanuniləşdiririk. Uşaqlıqdan bədən toxunulmazlığının pozulmasına, şəxsi əşyalarının kənar şəxslər tərəfindən qarışdırılmasına alışan bir fərd, böyüyəndə öz haqqını necə müdafiə edəcək? Özünü oyuncaq və ya robot kimi hiss edən bir gəncdən necə yaradıcı və özünəinamlı vətəndaş gözləmək olar?
Məktəb qapısında qurulan bu "nəzarət-buraxılış məntəqələri" təhsildən çox, həbsxana rejimini xatırladır. Əgər bir təhsil müəssisəsi təhlükəsizliyi uşağın ləyaqətini ayaqlar altına atmaqda görürsə, deməli o sistem artıq çökmüşdür. Bizə robot kimi yoxlanılan şagirdlər deyil, şəxsiyyətinə hörmət edilən və məsuliyyət hissi daxildən gələn insanlar lazımdır.
Hər səhər məktəb qapılarında təkrarlanan o mənzərə — uşaqların çantalarının eşilməsi, üst-başlarının sanki bir cinayətkar axtarılırmış kimi yoxlanılması — müasir təhsil sisteminin ən böyük paradokslarından biridir. Bir tərəfdən "şəxsiyyət yönümlü təhsil"dən dəm vuran sistem, digər tərəfdən həmin şəxsiyyəti daha qapıdaca, hələ dərs başlamadan aşağılayır, onun məhrəmiyyətini darmadağın edir.
Bir uşağın çantasını eşmək, onun ciblərinə toxunmaq sadəcə bir "təhlükəsizlik tədbiri" deyil. Bu, bir insanın fərdi sahəsinə (private space) edilən kobud müdaxilədir. Uşaq qarşısındakı müəllimin və ya mühafizəçinin ona bir "insan" kimi deyil, bir "obyekt", bir "şübhəli element" kimi baxdığını hiss edir. Bu yanaşma uşaqda özünə hörmət hissini zədələyir və ona mesaj verir: "Sən etibarsızsan, sən nəzarət altında saxlanılmalı olan bir robotsan."
Bu "axtarış"ların effektivliyi isə tamamilə gülünc bir mifdir. Müasir texnologiyanın bu qədər inkişaf etdiyi bir dövrdə barmaq boyda kameraları, müxtəlif kimyəvi zərərliləri, hətta ən primitiv kəsici alətləri gizlətmək üçün minlərlə yol var.
Bu yoxlamalar real təhlükəni önləməkdən çox, sadəcə bir "təhlükəsizlik teatrı" qurmaqdan ibarətdir. Gözlə görünən o səthi axtarışlar, əslində heç kimi qorumur; sadəcə uşaqların içindəki etibar hissini öldürür.
Ən dəhşətlisi odur ki, biz bu fiziki və psixi zorakılığı "nizam-intizam" adı altında qanuniləşdiririk. Uşaqlıqdan bədən toxunulmazlığının pozulmasına, şəxsi əşyalarının kənar şəxslər tərəfindən qarışdırılmasına alışan bir fərd, böyüyəndə öz haqqını necə müdafiə edəcək? Özünü oyuncaq və ya robot kimi hiss edən bir gəncdən necə yaradıcı və özünəinamlı vətəndaş gözləmək olar?
Məktəb qapısında qurulan bu "nəzarət-buraxılış məntəqələri" təhsildən çox, həbsxana rejimini xatırladır. Əgər bir təhsil müəssisəsi təhlükəsizliyi uşağın ləyaqətini ayaqlar altına atmaqda görürsə, deməli o sistem artıq çökmüşdür. Bizə robot kimi yoxlanılan şagirdlər deyil, şəxsiyyətinə hörmət edilən və məsuliyyət hissi daxildən gələn insanlar lazımdır.
