Olimpiadalar təhsilə nə verir? Azərbaycanda olimpiada anlayışı – suallar, problemlər və itirilən imkanlar
Azərbaycanda olimpiadalar uzun illərdir ki, təhsilin keyfiyyət göstəricisi kimi təqdim olunur. Rəsmi çıxışlarda qaliblərin sayı, diplomlar, beynəlxalq uğurlar xüsusi vurğulanır. Lakin bu parlaq rəqəmlərin arxasına diqqətlə baxdıqda ortaya daha dərin və narahatedici bir mənzərə çıxır. Əsas sual isə dəyişmir: olimpiadalar doğrudanmı təhsilin inkişafına xidmət edir, yoxsa formal bir yarış mexanizminə çevrilib?
Tehsilmedia.az bildirir ki, əslində olimpiadaların fəlsəfəsi çox sadədir. Onlar istedadı üzə çıxarmalı, şagirdi düşünməyə vadar etməli, dərsliyin çərçivəsini aşan elmi maraq yaratmalıdır. Olimpiada şagirdi əzbərdən uzaqlaşdırmalı, analiz, məntiq və yaradıcı yanaşmanı ön plana çəkməlidir. İnkişaf etmiş təhsil sistemlərində olimpiadalar məktəbin təbii davamı, elmi mühitin ayrılmaz hissəsi kimi formalaşır.
Azərbaycanda isə bu ideya çox zaman reallıqla üst-üstə düşmür. Olimpiadalar bir çox hallarda inkişaf vasitəsi yox, hesabat üçün keçirilən formal tədbir təsiri bağışlayır. Proses kütləvi xarakter daşımır, az sayda “seçilmiş” şagird üzərində qurulur. Nəticədə olimpiada şagirdlərin böyük əksəriyyəti üçün motivasiya yox, kənarda qalmışlıq hissi yaradır.
Daha ciddi problem isə bərabər imkanların olmamasıdır. Şəhər məktəbləri ilə region məktəbləri arasında açıq fərq mövcuddur. Repetitor, hazırlıq mərkəzi və əlavə resurslara çıxışı olan şagirdlər üstün vəziyyətdədir. Məktəbin özündə sistemli, davamlı olimpiada hazırlığı isə demək olar ki, yoxdur. Belə şəraitdə olimpiada istedadın deyil, imkanın göstəricisinə çevrilir.
Bu prosesdə müəllim amilini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Olimpiada uğurlarının arxasında əksər hallarda fədakar, əlavə vaxtını və enerjisini əsirgəməyən müəllimlər dayanır. Lakin sistem səviyyəsində bu iş dəstəklənmir. Müəllimlər üçün olimpiada metodikasına dair ardıcıl proqramlar mövcud deyil, bu fəaliyyət nə real stimullaşdırılır, nə də strateji istiqamət kimi qəbul olunur. Nəticədə olimpiada işi şəxsi təşəbbüs və fərdi fədakarlıq üzərində qalır.
Şəffaflıq məsələsi isə cəmiyyətdə ən çox etiraz doğuran mövzulardandır. Qiymətləndirmə prosesinin qapalı aparılması, apellyasiya mexanizmlərinin formal xarakter daşıması şagirdin və valideynin inamını ciddi şəkildə sarsıdır. Bu inamsızlıq təkcə bir yarışa yox, ümumilikdə təhsil sisteminə münasibəti zədələyir.
Əgər olimpiadalar həqiqətən təhsilə töhfə verməlidirsə, yanaşma köklü şəkildə dəyişməlidir. Olimpiada yarış yox, inkişaf aləti kimi qəbul olunmalı, məktəblərdə elmi dərnəklər və olimpiada klubları sistemli şəkildə qurulmalıdır. Müəllimlərin hazırlanması və dəstəklənməsi dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilməli, regionlar arasında imkan fərqi minimuma endirilməlidir. Ən əsası isə qiymətləndirmə prosesi şəffaf və ictimai etimada açıq olmalıdır.
Nəticə etibarilə, olimpiadalar düzgün qurularsa, təhsildə keyfiyyət artar, istedadlar itib-batmaz, məktəb düşünən və araşdıran fərdlər yetişdirən məkana çevrilər. Əks halda isə olimpiadalar sadəcə statistika olaraq qalacaq və real dəyişiklik yaratmayacaq.
tehsilmedia.info qeyd edir ki, Azərbaycanda olimpiada sisteminin potensialı var. Amma bu potensialın reallaşması üçün formal yanaşmadan imtina edib, elmi və pedaqoji əsaslara söykənən islahatlara ehtiyac var.
